Uzun zaman önce, global enerji dinamiklerindeki değişiklikler ve Türkiye’nin bu alandaki olanaklarını tartışmaya başladığımızda, genellikle yanımızda sessiz bir temkinlilik vardı. O dönem Ulusal Kanal’da yayınlanan “Biz Yaparız” programında bu konuyu gündeme getirmek, ülkenin geleceği için ortak bir sorumluluk üstlenme çabasıydı. Bugün ise, TENMAK ve Copenhagen Atomics arasında imzalanan mutabakat zaptı ve Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanı Alparslan Bayraktar’ın konuya olan dikkati, bu meselenin artık somut bir düzleme oturduğunu ortaya koymaktadır. Bu yazıda, Türkiye’nin toryum ve Küçük Modüler Reaktör (Small Modular Reactors-SMR) potansiyelini; bilimsel sorumluluk, vatanseverliğin gerektirdiği sabır ve toplumumuza karşı duyduğumuz vicdani sorumlulukla, savunma sanayisi bağlamında kapsamlı bir biçimde incelemeye gayret göstereceğiz.

TÜRK SAVUNMA SANAYİSİNİN ENERJİ OMURGASI

Küresel enerji politikaları, fosil yakıtların sona yaklaşması ve jeopolitik krizlerin tetiklediği arz güvenliği bağlamında köklü bir paradigma değişikliği yaşanmaktadır. Yenilenebilir kaynaklar, rüzgar ve güneş gibi önemli olsa da, modern sanayi toplumları ve özellikle stratejik altyapıların ihtiyaç duyduğu sürekli “baz yük” enerjisini yalnız başına sağlayamazlar. İşte bu yapısal gereksinim, nükleer enerjiyi yeniden gündemimize taşımıştır.

Türkiye, son yirmi yıl içerisinde jeopolitik gereklilikler ve stratejik bağımsızlık hedefleri doğrultusunda geliştirmiş olduğu savunma sanayisinde önemli bir büyüme dönemine girmiştir. Sektörün 2025 hedefleri doğrultusunda 10 milyar doları aşan ihracatı ve rekor seviyedeki araştırma-geliştirme harcamaları, ürün ve teknoloji geliştirme yeteneğimizin ne kadar arttığını gösterir. Fakat bu geniş endüstriyel kapasite, kompozit üretim fırınları, rüzgar tünelleri, süper bilgisayar modelleme merkezleri ve ağır mühimmat hatları gibi yüksek enerji tüketimi gerektiren altyapıların elektrik ve termal enerji taleplerini benzeri görülmemiş seviyelere yükseltmiştir.

Sektör bazında enerji tüketim boyutlarını ortaya koymak, konuya dair ciddiyeti anlamak için önemlidir. ASELSAN’ın tesislerindeki yıllık enerji tüketimi 120 milyon kWh (120 bin MWh) civarındadır. TUSAŞ’ın Ankara Kahramankazan tesislerindeki ağır sanayi faaliyetlerinin bu rakamı çok daha yukarıya taşıdığı, MKE ve ROKETSAN gibi kuruluşların elektrokimyasal süreçlerinin benzer yoğunluk gerektirdiği açıktır. Türk savunma sanayisinin toplam elektrik tüketiminin yıllık 1,5 ila 2 terawatt-saat (TWh) arasında olduğu tahmin edilmektedir. Bu tesislerin enerjisinin geleneksel yöntemlerle, ulusal elektrik şebekesinden sağlanması; savaş, asimetrik çatışma, siber saldırılar veya elektromanyetik darbeler gibi durumlarda telafisi mümkün olmayan riskler doğurur. Bu açığı kapatmanın en etkili yolu, “ada modunda” bağımsız çalışabilen “mikro şebekeler” kurmaktır. Ve bu mikro şebekenin kalbi, hiç şüphesiz ki toryum yakıtlı SMR teknolojisi olmalıdır.

JEOLOJİK BİR MİRAS OLAN TÜRKİYE’NİN TORYUM ZENGİNLİĞİ

Toryum (Th), doğada uranyumdan çok daha yaygın bulunan, nükleer silah üretimi için uygun olmayan, uzun ömürlü ve radyoaktif atık üretimi son derece az olan stratejik bir kaynak olarak öne çıkmaktadır. Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı (IAEA) verilerine göre, dünya genelinde belirlenebilir toryum rezervi 6,3 milyon tonun üzerindedir. Türkiye, bu önemli elementin küresel dağılımında, Hindistan ve Brezilya ile birlikte dünyanın en zengin yataklarına sahip ülkelerden biridir.

Maden Tetkik ve Arama Genel Müdürlüğü (MTA) verilerine göre, Türkiye’nin yalnızca Eskişehir-Sivrihisar (Kızılcaören) bölgesindeki görünür rezervi yaklaşık 380 bin ton civarındadır. Ancak Prof. Dr. Engin Arık ve Nobel ödüllü İtalyan fizikçi Prof. Carlo Rubbia’nın daha kapsamlı jeolojik öngörülerine göre, Malatya ve Isparta gibi potansiyel havzaların da eklenmesiyle Türkiye’nin toplam toryum rezervinin 800 bin ile 880 bin ton arasında olduğu, bu da dünya rezervinin yaklaşık yüzde 20’sine tekabül ettiği belirtilmektedir. Sadece Isparta-Aksu bölgesindeki 20 bin tonluk rezervin bile, yüksek verimli yeni nesil reaktörlerde kullanıldığında Türkiye’nin elektrik ihtiyacını uzun yıllar boyunca karşılayabilecek bir potansiyele sahip olduğu göz ardı edilmemelidir. Bu toprakların altında yatmakta olan bu zenginlik, bir hediye değil, onu hayata geçirecek bilimsel iradeyi göstermemiz için bize bırakılmış bir sorumluluktur.

BİLİMSEL MEKANİZMA VE HIZLANDIRICI SÜRÜMLÜ SİSTEMLER

Toryumun enerji kaynağı olarak kullanılabilmesi, Uranyum-235 gibi doğrudan bölünebilen bir yakıtı kullanmaktan daha karmaşık bir fiziksel yapı gerektirir. Toryum-232 “doğurgan” (fertile) bir elementtir. Reaktörün içinde bir nötron alarak Toryum-233’e, ardından beta bozunumu ile protaktinyum-233’e ve en son bir beta bozunumu ile mükemmel bir nükleer yakıt olan Uranyum-233’e dönüşür.

Bu transmutasyon sürecinin Türkiye’deki en büyük savunucusu, parçacık fiziği uzmanı merhum Prof. Dr. Engin Arık ve ekibiydi. Arık hocanın liderliğini yaptığı “Hızlandırıcı Sürümlü Sistemler” (HSS) modeli, Nobel ödüllü Carlo Rubbia tarafından “Enerji Yükselteci” olarak tanımlanmıştır. Bu sistemde, güçlü bir parçacık hızlandırıcıdan elde edilen proton akışı, reaktör merkezi içindeki ağır bir metal hedefe yönlendirilerek yoğun bir nötron akısı üretilir ve sistemin nötron kaynaklı enerji kaynağı haline gelmesi amaçlanır. Sistemin en yenilikçi unsuru, reaktörün fiziksel olarak “kritik-altı” (sub-critical) bir seviyede tasarlanmış olmasıdır. Acil bir durumda hızlandırıcının elektriği kesildiği an proton akışı durur, nötron kaynağı kapanır ve fisyon tepkimesi milisaniyeler içinde kendiliğinden sona erer. Bu fiziksel pasif güvenlik mekanizması, geleneksel reaktörlerde görülen erime kazalarının teorik olarak imkansız hale gelmesini sağlar.

ISPARTA’DAKİ KARANLIK GÖLGE VE BİLİMSEL VASİYET

Bu yazıyı kaleme alırken içimiz buruk ve vicdanımız ince bir hüzün taşımaktadır. Zira Prof. Dr. Engin Arık ve ekibinin, 30 Kasım 2007 gecesi Isparta’ya yapmış oldukları yolculukta geçirdikleri şüpheli uçak kazası, Türkiye’nin toryum ve HSS projelerini uzun yıllar boyunca askıya almış, bu toprakların bilimsel ilerlemesini durdurmuştur. Arık hocamız, Türkiye’de toryumu Uranyum-233’e dönüştürmeyi başarabilen, bu öngörüleri somut projelere dönüştüren ender bilim insanlarımızdan biriydi.

Kazadan sonra eşi Prof. Dr. Metin Arık’ın yapmış olduğu açıklamalar ve WikiLeaks belgelerinde yer alan bilgiler, olayın ardında olası bir sabotaj ihtimalini, Türkiye’nin nükleer güç olmasını istemeyen emperyalist güçlerin rolünü gündeme getirmiştir. “Engin’in bu teknolojiye ulaşmış olması nedeniyle hedef alındığını düşünüyorum” diyen Metin Arık hocamızın bu sözleri, yıllar geçse de ak